در اين موضوع چيز نوشته‌اند فراموش شده باشند و دانش اروپايى جز در زمينه‌اى محدود كه فقط متخصّصان اين گونه مسائل را به كار است به آنها توجّهى نداشته باشد . انديشهء سمعانى نه تحقيق نام اشخاص بلكه توضيح اصل و اشتقاق نام منسوب آنها بوده است ، بدين جهت موضوع وى به نسبت زياد ، مخصوصا در قلمرو جغرافيا ، وسعت يافته و اختلاف اساسى روش وى با زمخشرى همين است . در جزو انسابى كه آورده انساب ايران و ما وراء النهر جايى برجسته دارد و گاه موضوع آن را تا به روزگار خويش مىكشاند و در بسيارى از موارد آن را فقط از راه روايت وى مىشناسيم مانند مطالبى كه زير عنوان « چينى » دربارهء اشخاص مختلفى آورده كه اين نام داشته و به قصد علم يا تجارت به چين رفته‌اند . در اين باب چيزها نقل مىكند كه گاه روابط چين را نه فقط با ما وراء النهر بلكه با مناطقى دور دست مانند مغرب روشن مىكند . 34 سمعانى تأليف كتاب خويش را به سال 1155 / 550 ه . آغاز كرد و چيزى نگذشت كه شهرت شايسته يافت و نيم قرن بعد يكى از منابع اساسى ياقوت شد كه آن را بسيار گرانقدر مىشمرد . 35 مانند هميشه كتاب به نظر نسلهاى بعد بسيار پر حجم مىنمود و محتاج تلخيص بود ، و ابن اثير ، مورّخ معروف ، در نيمهء قرن سيزدهم / هفتم ه . آن را مختصر كرد و عنوان اللّباب داد 36 و همان مختصر نيز در قرن پانزدهم / نهم ه . به وسيلهء سيوطى ، دانشور پركار ، با عنوان لبّ اللّباب خلاصه شد . از دههء چهارم قرن پيش اين هر دو كتاب ، كه قسمتهايى از آنها چاپ شده ، در محافل علمى اروپا شهره است ، ولى كتاب سمعانى با وجود اهمّيّت فوق العاده تا سال 1912 چاپ نشده بود . انتشار يك چاپ علمى كامل از اثرى قطور و متنوّع چون كتاب الأنساب كارى دشوار است ، و به همين جهت ناشران مجموعهء ياد بود گيپ كار درستى كردند كه نسخهء خطى موزهء بريتانيا را با چاپ عكسى مطابق اصل انتشار دادند ، ولى نبايد فراموش كرد كه نسخهء مذكور بهترين نسخه‌هاى موجود نيست و خواندن آن رنج بسيار دارد ، زيرا خط آن ريز است و در بعضى از موارد بدشوارى خوانده مىشود . خوشبختانه در مؤسسهء مطالعات شرقى اتّحاد شوروى نسخه‌اى داريم كه از تركستان آمده و با كمك آن نسخهء موزهء بريتانيا را تصحيح توان كرد و ارزش آن از چاپ عكسى بيشتر است ، گر چه ظاهرا اصل هر دو يكى است . 37 بر خلاف خلاصه‌هايى كه اكنون به نسبت زياد ارزش خود را از دست داده ، به احتمال قوى ارزش كتاب الأنساب از لحاظ مسائل تاريخى و جغرافيايى ما وراء النّهر هميشه محفوظ خواهد ماند . يكى از اسلاف ياقوت كه كتابش مورد استفادهء فراوان او بود امّا دانشورش نشايد گفت ، بلكه جهانگردى بوده با هدفهاى مشخّص ، على هروى ( متوفّى به سال 1215 / 611 ه . ) است كه چنان كه از نسبت وى معلوم مىشود اصلش از هرات بوده ؛ ولى در موصل تولّد يافته و زندگى